Ecologie & Waterkwaliteit: wat gebeurde er in 2020? En wat gaat er gebeuren in 2021?

Begin december verscheen de KIWK-voortgangsrapportage 2020, waarin een overzicht wordt gegeven van de voortgang van de afzonderlijke projecten die lopen binnen de Kennisimpuls Waterkwaliteit. De komende weken vertellen we u graag wat er in de uiteenlopende projecten is gebeurd. Deze keer: Ecologie & Waterkwaliteit.

Noordelijke snoek

De ecologische waterkwaliteit wordt bepaald door een ingewikkeld samenspel van niet-levende (abiotische) en levende (biotische) factoren. In dit project verbeteren de onderzoekers de kennis (ontwikkelen én ontsluiten) over dit samenspel en kwantificeren ze deze relaties. Hiermee geven ze concrete handvatten voor maatregelen om te kunnen diagnosticeren en om zinvolle, haalbare en betaalbare maatregelen te kunnen nemen voor het realiseren van een duurzaam en robuust watersysteem. Het project gaat in op succesvolle interventies, van betere systeemanalyse tot concrete maatregelen. Er wordt ook gekeken in welke mate ‘natuurlijke omstandigheden’ een rol hebben bij het niet op orde zijn van de biologische toestand.

De ambitie is om via het versterken van de kennisbasis gekoppeld aan de maatschappelijke context waterbeheerders concrete handvatten te bieden geven voor strategieën voor het versneld herstel van watersystemen. Vooral door het in acht nemen van meerdere ruimte- en tijdschalen. De resultaten worden ontsloten via een verbeterde ecologische systeemanalyse die voortbouwt op de ecologische sleutelfactoren (ESF), deze standaardiseert en verbreedt (zie ook www.ecologischesleutelfactoren.nl), raamwerk(en) voor ecologisch instrumentarium, documentatie en factsheets (praktisch toepasbare kennisdocumenten) en over de effectiviteit van maatregelen met concrete praktijkvoorbeelden. De resultaten leggen de basis voor, of worden ingebouwd in benodigde en voor de praktijk effectieve methodieken die waterbeheerders kunnen helpen bij de toepassing.

Vraagspecificatie
In de eerste periode van het project (september 2019-april ’20) hebben de onderzoekers vooral aandacht besteed aan nadere vraagspecificatie en bundeling van bestaande kennis. Er werden drie workshops gehouden waaruit een nadere detaillering van de aanpak volgde. De onderzoekers hebben ingezet op drie concrete onderzoekssporen. Het eerste spoor betreft visieontwikkeling op ecosysteemanalyse en ecologische sleutelfactoren conform het 5S-model. Het tweede is dataverzameling voor het analyseren van casussen, maatregeleffectiviteit, tijdreeksen en calamiteiten. Het derde spoor ten slotte betreft het analyseren van wetenschappelijke en grijze literatuur en kennis ophalen voor het opstellen van factsheets.

Op de helft
Op dit ogenblik is dit project halverwege. Voor het eerste spoor ligt er een concepteindrapport. Onderdeel hiervan zijn ook de conceptuele driver-pressure-state-impact-respons (DPSIR-ketens), een denklijn  die de basis vormt voor de vernieuwde ecologische systeemanalyse. Een tweede resultaat is een uitwerking in de vorm van een presentatie van een praktijkvoorbeeld waarin deze ecosysteemanalyse wordt toegepast. In de loop 2021 volgt de vertaling naar een methodologie.

Wat betreft het tweede spoor dataverzameling: voor de casussen zijn de onderzoekers bezig met het inwinnen van data, maar het beeld ontstaat dat de waterbeheerders niet beschikken over voldoende dekkende data om effecten van grootschalige maatregelen of van meerdere maatregelen verspreid over een waterlichaam verantwoord te kunnen analyseren. Daarom zijn inmiddels de tijdreeksanalyses opgevoerd. Wat betreft maatregeleffectiviteit: op basis van de opgehaalde data zijn de onderzoekers daarmee in staat om over de laatste 40 jaren circa 27 maatregel-effect situaties verantwoord te kunnen analyseren. Wat betreft tijdreeksen: Er zijn ruim 70 reeksen opgehaald en data-technisch voorbereid. De analyses volgen in de loop van dit jaar. Ten slotte Calamiteiten; er blijken slechts enkele situaties waarin calamiteiten voldoende gemeten zijn om verantwoord te kunnen analyseren. Een belangrijke boodschap uit deze eerste stappen is dat het meten en de ecologische monitoring een degelijke evaluatie behoeft om in de toekomst meer te kunnen leren van al het meten.

Er zijn in dit verband onlangs vier rapporten verschenen over maatregeleffectiviteit bij specifieke beekherstel-  (Leuvenumse beek en Lunterse beek) en meerherstelprojecten (De Leijen en Nannewiid).

De stand van zaken wat betreft het derde spoor (‘analyseren van wetenschappelijke en grijze literatuur en kennis ophalen voor het opstellen van factsheets’): er zijn inmiddels vijf factsheets gepubliceerd. Het betreft Factsheet Droogte, Factsheet Habitatheterogeniteit, Factsheet Fosforbelasting, Factsheet Basisafvoer verhogen en de Factsheet Stroming & Waterbeweging. In de loop van 2021 volgen er nog een tiental.

Werkpakketten 2021
Het project is opgedeeld in werkpakketten waaraan in 2021 aan wordt gewerkt. Het eerste werkpakket gaat verder met het parameteriseren van stroomgebiedsbrede ecologische systeemanalyse en aanbevelingen voor verbeteringen en homogenisering voor kleine en grote stilstaande en stromende wateren, voortbouwend op de ESF-methodiek en neergelegd in een ecologische visie.

Werkpakket twee gaat in op de effectiviteit (van pakketten) van herstelmaatregelen genomen op een groter schaalniveau (deelstroomgebied; landschapsschaal lange termijn). Dit wordt ingevuld door de analyse van een groep van (casussen)/tijdreeksen. Ook wordt uit de tijdreeksen de rol van eutrofiëring in stromende wateren in relatie tot hydrologie en morfologie geanalyseerd. Ten slotte wordt een richtlijn met het belang van regionale ecosysteemtoestanden voor verschillende hoofdwatertypen opgesteld.

In werkpakket drie wordt ingegaan op de effectiviteit van ‘enkelvoudige’ maatregelen en gecombineerde ‘enkelvoudige’ maatregel-effect relaties en brengt hierbij succesvolle en falende maatregelen in beeld, het waarom en het handelingsperspectief voor het behalen van KRW-doelen. Werkpakket vier geeft een overzicht van (inter-)nationale kennis over de biologische beperkingen en de rol van biologische interacties bij herstel, inclusief mogelijke oplossingen ten aanzien van inrichting en maatregelen.

Werkpakket vijf geeft een landelijk overzicht van uitgevoerde en geëvalueerde herstelmaatregelen. Tevens wordt een vrij toegankelijke (Open Source) database gebouwd met de opgehaalde gegevens van biotiek (vooral macrofauna, vissen) en abiotiek in de (casussen) tijdreeksen, calamiteiten en maatregeleffectiviteit analyses. Verder wordt een handreiking voor monitoring van Stroomgebiedsbrede Ecologische SysteemAnalyse (SESA) en succesvolle en innovatieve herstelprojecten opgeleverd.

Werkpakket zes beschrijft de methodologieën / ‘handleiding’ toepassing Ecologische Systeemanalyse, ecologische sleutel-, stuur- en stressfactoren stilstaand en stromend water. De vorm van deze ‘handleiding’ (bv. een rapport of een online handleiding o.i.d.) wordt nog in overleg bepaald. Werkpakket zeven tenslotte verzorgt de verslagen van de bijeenkomst met de gebruikerscommissie, de documentatie van voorgenomen workshops, de voorgangsrapportage, het jaarplan en de presentaties voor diverse gremia.

Hebt u vragen?

Voor vragen kunt u een email sturen naar piet.verdonschot@wur.nl

Deel deze pagina

Houd mij op de hoogte